کشت دیم؛ اصول تولید کشاورزی با اتکا به بارندگی و رطوبت ذخیره شده خاک
مقدمه
کشت دیم سامانه ای از تولید محصولات کشاورزی است که در آن نیاز آبی گیاه عمدتاً از طریق بارندگی و رطوبت ذخیره شده در خاک تأمین می شود و آبیاری برنامه ریزی شده برای تأمین نیاز معمول محصول انجام نمی گیرد . این روش در مناطق دارای بارندگی فصلی ، از جمله بسیاری از نواحی نیمه خشک و برخی مناطق معتدل ، کاربرد دارد .
موفقیت کشت دیم تنها به میزان بارندگی سالانه وابسته نیست . زمان وقوع بارش ، توزیع آن در طول فصل رشد ، ظرفیت نگهداری آب خاک ، عمق ریشه ، دمای هوا ، تبخیر و انتخاب رقم مناسب نیز نقش تعیین کننده دارند . ممکن است منطقه ای بارندگی سالانه نسبتاً مناسبی داشته باشد ، اما به دلیل توزیع نامناسب بارش در مراحل حساس رشد ، عملکرد دیم در آن ناپایدار باشد .
کشت دیم چگونه عمل می کند ؟
در کشت دیم ، آب باران وارد خاک می شود و بخشی از آن در منافذ خاک ذخیره می گردد . ریشه گیاه به تدریج از این ذخیره استفاده می کند . بخشی از آب نیز از سطح خاک تبخیر می شود ، به لایه های عمیق تر نفوذ می کند یا از طریق رواناب از دسترس ریشه خارج می شود .
هدف مدیریت دیم ، افزایش سهم آبی است که وارد خاک شده و در ناحیه ریشه باقی می ماند . انتخاب زمان مناسب کاشت ، کنترل علف های هرز ، حفظ ساختمان خاک ، مدیریت بقایا و استفاده از رقم سازگار می توانند در بهره برداری بهتر از بارندگی مؤثر باشند .
کشت دیم با کشت آبی تفاوت دارد ، اما الزاماً به معنای رشد بدون هرگونه دخالت در مدیریت آب نیست . اقداماتی مانند جمع آوری آب باران ، کنترل رواناب و حفظ رطوبت خاک می توانند بخشی از مدیریت مزرعه دیم باشند ، مشروط بر اینکه با شرایط محیطی و اصول حفاظت خاک سازگار باشند .
مراحل و اصول مدیریت کشت دیم
۱ . بررسی اقلیم و سابقه بارندگی
پیش از انتخاب محصول ، باید میزان و توزیع بارندگی ، تاریخ شروع فصل بارش ، احتمال خشکسالی و دمای معمول منطقه بررسی شود . میانگین بارندگی به تنهایی کافی نیست؛ زیرا دو سال با مجموع بارش یکسان ممکن است به دلیل تفاوت زمان بارندگی ، عملکرد متفاوتی ایجاد کنند .
اطلاعات چندساله درباره بارش و عملکرد محصولات می تواند در انتخاب تاریخ کاشت و رقم مناسب کمک کننده باشد .
۲ . انتخاب محصول و رقم سازگار
محصول باید با طول فصل رشد ، میزان رطوبت قابل دسترس و شرایط دمایی منطقه سازگار باشد . در بسیاری از مناطق دیم ، غلاتی مانند گندم و جو و برخی حبوبات کشت می شوند ، اما انتخاب نهایی به اقلیم و ویژگی های خاک وابسته است .
ارقام زودرس ممکن است در مناطقی که خشکی انتهای فصل شایع است ، از مزیت فرار از خشکی برخوردار باشند . در مقابل ، در مناطقی با فصل رشد طولانی تر ، ارقام دیگر ممکن است پتانسیل عملکرد بالاتری داشته باشند . مقاومت به خشکی نیز یک ویژگی پیچیده است و تنها با زودرس بودن یا داشتن ریشه عمیق تعیین نمی شود .
۳ . آماده سازی خاک و حفظ رطوبت
هدف از آماده سازی خاک ، فراهم کردن بستر مناسب کاشت و کاهش اتلاف آب است . خاک ورزی شدید و نامناسب می تواند ساختمان خاک را تخریب کند و احتمال فرسایش را افزایش دهد . در برخی مزارع ، حفظ بقایای گیاهی و کاهش خاک ورزی به محافظت سطح خاک و کاهش تبخیر کمک می کند .
بااین حال ، شیوه مناسب خاک ورزی باید با نوع خاک ، تراکم ، علف های هرز و تجهیزات موجود هماهنگ باشد . خاک فشرده یا دارای لایه محدودکننده رشد ریشه ممکن است نیازمند مدیریت اختصاصی باشد .
۴ . تعیین زمان کاشت
زمان کاشت باید با رطوبت خاک و نیاز دمایی محصول هماهنگ شود . کاشت بسیار زودهنگام ممکن است گیاه را در معرض شرایط نامناسب یا افزایش برخی آفات قرار دهد؛ کاشت دیرهنگام نیز ممکن است فرصت استقرار و استفاده از بارندگی را کاهش دهد .
در بسیاری از مناطق دیم ، کاشت پس از فراهم شدن رطوبت کافی خاک اهمیت دارد . بااین حال ، تاریخ دقیق باید براساس تقویم زراعی محلی و توصیه های فنی همان محصول تعیین شود .
۵ . مدیریت تراکم و علف های هرز
تراکم بوته باید متناسب با میزان آب قابل دسترس باشد . تراکم بیش از حد در شرایط کم آبی می تواند رقابت برای رطوبت را افزایش دهد . در مقابل ، تراکم بسیار کم ممکن است موجب استفاده ناکافی از زمین و رشد بیشتر علف های هرز شود .
علف های هرز در کشت دیم رقیب مستقیم محصول برای آب ، نور و عناصر غذایی هستند . تناوب زراعی ، بذر سالم ، زمان بندی مناسب کاشت و روش های مکانیکی یا شیمیایی مجاز می توانند در مدیریت آن ها نقش داشته باشند .
۶ . مدیریت تغذیه
کمبود عناصر غذایی می تواند توان گیاه برای استفاده از آب و تشکیل محصول را محدود کند . بااین حال ، کوددهی بیش از نیاز نیز ممکن است هزینه را افزایش دهد و در شرایط کم آبی ، رشد رویشی نامتناسب ایجاد کند .
آزمون خاک ، سابقه عملکرد ، نوع محصول و مقدار مواد آلی باید در تعیین برنامه کوددهی در نظر گرفته شوند . در زمین های دیم ، تصمیم درباره مقدار و زمان مصرف کود باید با احتمال تأمین رطوبت کافی برای جذب عناصر هماهنگ باشد .
مزایای کشت دیم
- کاهش وابستگی به منابع آبیاری : این سامانه در زمین هایی که دسترسی مطمئن به آب آبیاری وجود ندارد ، امکان تولید فراهم می کند .
- کاهش هزینه آبیاری : هزینه پمپاژ ، انرژی و تجهیزات آبیاری ممکن است حذف یا بسیار محدود شود .
- امکان بهره برداری از زمین های باران خیز : در مناطقی که بارندگی برای تولید محصول کافی است ، کشت دیم می تواند گزینه اقتصادی مناسبی باشد .
- سازگاری با برخی سامانه های کم نهاده : در شرایط مناسب ، مدیریت دیم می تواند با تناوب زراعی و حفظ بقایای گیاهی ترکیب شود .
معایب و محدودیت ها
مهم ترین محدودیت کشت دیم ، نوسان عملکرد در اثر تغییرات بارندگی است . خشکسالی در مرحله جوانه زنی ، پنجه زنی ، گل دهی یا پرشدن دانه می تواند خسارت قابل توجهی ایجاد کند . بارندگی شدید نیز ممکن است موجب رواناب ، فرسایش یا ماندابی شدن در خاک های دارای زهکشی ضعیف شود .
در برخی مناطق ، عملکرد دیم نسبت به سامانه آبی پایین تر است ، اما این تفاوت به محصول ، میزان آب ، خاک و مدیریت بستگی دارد . همچنین ، برداشت مداوم بدون مدیریت بقایا و مواد آلی می تواند به کاهش کیفیت خاک منجر شود .
نکات کاربردی برای افزایش موفقیت
- ۱ . از اطلاعات بارندگی چندساله برای برنامه ریزی استفاده کنید .
- ۲ . رقم و تاریخ کاشت را براساس طول فصل رشد و احتمال خشکی انتخاب کنید .
- ۳ . رطوبت خاک و رقابت علف های هرز را به طور منظم بررسی کنید .
- ۴ . از روش های مناسب حفاظت خاک و مدیریت بقایای گیاهی بهره بگیرید
- ۵ . برنامه کوددهی را با ظرفیت تولید منطقه و احتمال تأمین آب هماهنگ کنید .
- ۶ . عملکرد ، هزینه و میزان بارندگی را هر سال ثبت کنید تا تصمیم های فصل بعد دقیق تر باشند .
پرسش های متداول
آیا کشت دیم به هیچ نوع آبی نیاز ندارد ؟
در تعریف متداول ، کشت دیم بر بارندگی و رطوبت ذخیره شده خاک متکی است و آبیاری منظم ندارد . در بعضی تعاریف محلی ، آبیاری نجات بخش محدود نیز ممکن است جداگانه بررسی شود؛ بنابراین ، هنگام مقایسه سامانه ها باید تعریف مورد استفاده مشخص باشد .
آیا هر زمینی را می توان به صورت دیم کشت کرد ؟
خیر . میزان بارندگی ، ظرفیت نگهداری آب خاک ، عمق خاک ، شیب و نوع محصول باید برای تولید دیم مناسب باشند .
چگونه می توان خطر خشکسالی را کاهش داد ؟
انتخاب رقم سازگار ، زمان بندی مناسب کاشت ، کنترل علف های هرز ، حفظ بقایای گیاهی ، تناوب زراعی و کاهش فرسایش می توانند خطر را کاهش دهند؛ اما خشکسالی شدید را به طور کامل از بین نمی برند .
جمع بندی
کشت دیم سامانه ای است که تولید محصول را بر پایه بارندگی و ذخیره رطوبت خاک مدیریت می کند . موفقیت آن به سازگاری محصول با اقلیم ، زمان کاشت ، حفظ رطوبت ، کنترل علف های هرز و تغذیه متعادل وابسته است . مدیریت اصولی می تواند پایداری تولید را بهبود دهد ، اما نوسان بارندگی همچنان یکی از عوامل اصلی خطر در این سامانه باقی می ماند .
