بلایت فوزاریومی سنبله
بلایت فوزاریومی سنبله گندم که با نام فوزاریوز سنبله نیز شناخته می شود ، بیماری مهمی است که عمدتاً در اثر قارچ های جنس فوزاریوم ایجاد می شود . این بیماری می تواند گندم و برخی غلات دیگر را آلوده کند و در صورت فراهم بودن شرایط مناسب ، باعث کاهش عملکرد و افت کیفیت دانه شود . اهمیت بیماری تنها به کم شدن محصول محدود نیست؛ بعضی گونه ها و سویه های فوزاریوم قادر به تولید مایکوتوکسین هستند که می تواند ایمنی مصرف دانه آلوده را تحت تأثیر قرار دهد .
علائم بیماری
یکی از نشانه های رایج ، سفید یا کاهی شدن زودهنگام بخشی از سنبله در حالی است که بقیه سنبله هنوز سبز است . گاهی یک یا چند سنبلچه در میان سنبله سالم رنگ پریده می شوند . در هوای مرطوب ممکن است توده های اسپور صورتی ، نارنجی یا سالمونی رنگ روی سنبلچه های آلوده دیده شود . دانه های حاصل می توانند کوچک ، چروکیده ، سبک و گاهی دارای رنگ روشن یا گچی باشند . با این حال ، علائم ظاهری به تنهایی آلودگی یا وجود سموم قارچی را به طور قطعی مشخص نمی کنند .
عامل بیماری و شرایط گسترش
عامل این بیماری معمولاً مجموعه ای از گونه های فوزاریوم است و گونه غالب می تواند بر شدت بیماری و نوع سموم تولیدشده اثر بگذارد . قارچ ممکن است در بقایای گیاهی آلوده باقی بماند و در شرایط مساعد ، اسپورهای آن به سنبله برسند . بارندگی ، رطوبت بالا و خیس ماندن سنبله ها در دوره گل دهی از عوامل مهم افزایش خطر آلودگی هستند . زمان گل دهی و شرایط آب وهوایی همان دوره ، نقش زیادی در شدت بیماری دارند .
پیامدهای بیماری
بلایت فوزاریومی سنبله می تواند تعداد دانه های پرشده و وزن هزار دانه را کاهش دهد و موجب افت عملکرد شود . دانه های آلوده ممکن است کیفیت آسیابانی و ارزش بذر را از دست بدهند . برخی گونه های فوزاریوم می توانند سمومی مانند دئوکسی نیوالنول ( DON ) و زئرالنون تولید کنند؛ نوع و میزان سم به گونه قارچ ، شرایط محیطی و مرحله رشد بستگی دارد . نبود نشانه ظاهری نیز تضمین نمی کند که دانه فاقد سم باشد ، بنابراین در صورت وجود خطر ، آزمایش تخصصی اهمیت دارد .
روش های تشخیص
تشخیص اولیه با بررسی سنبله ها و مشاهده علائم انجام می شود ، اما تأیید عامل به بررسی آزمایشگاهی نیاز دارد . آزمایش های قارچ شناسی یا مولکولی می توانند در شناسایی گونه یا مجموعه گونه های عامل کمک کنند . ارزیابی مایکوتوکسین ها نیز آزمایش جداگانه ای است و صرف شناسایی قارچ ، میزان سم موجود در محصول را مشخص نمی کند . نمونه برداری باید به شکلی انجام شود که نماینده محموله یا مزرعه باشد و طبق راهنمایی آزمایشگاه صورت گیرد .
روش های پیشگیری و مدیریت
انتخاب رقم های کم حساسیت ، استفاده از بذر سالم ، تناوب زراعی و مدیریت بقایای آلوده می تواند خطر بیماری را کاهش دهد . در مناطقی که بقایای غلات منبع مهم آلودگی هستند ، خرد کردن و مدیریت مناسب بقایا یا اجرای تناوب با محصولات غیرمیزبان ممکن است مفید باشد . مدیریت کوددهی و تراکم کشت نیز باید به گونه ای باشد که از ایجاد پوشش گیاهی بیش از حد متراکم و ماندگاری رطوبت جلوگیری شود؛ توصیه دقیق به شرایط منطقه وابسته است .
پایش پیش بینی های آب وهوایی و بررسی وضعیت مزرعه در حوالی گل دهی به تصمیم گیری کمک می کند . در صورت توصیه کارشناسی و وجود فرآورده ثبت شده برای گندم و این بیماری ، قارچ کش مناسب ممکن است در زمان حساس گل دهی خطر آلودگی را کاهش دهد؛ زمان مصرف و میزان اثر به محصول ، رقم ، شرایط آب وهوا و برچسب فرآورده بستگی دارد . قارچ کش درمان کننده دانه آلوده یا راهی برای حذف مایکوتوکسین های تشکیل شده نیست .
مدیریت محصول پس از برداشت
پس از برداشت ، دانه را به خوبی خشک و در شرایط مناسب نگهداری کنید تا رطوبت موجب رشد بیشتر قارچ ها نشود . جداسازی دانه های سبک ، چروکیده یا آسیب دیده می تواند بخشی از آلودگی را کاهش دهد ، اما جایگزین آزمایش مایکوتوکسین نیست . محموله های مشکوک باید مطابق استانداردها و مقررات ایمنی غذایی و خوراک دام ارزیابی شوند و از مصرف یا اختلاط آن ها بدون بررسی مناسب خودداری شود .
جمع بندی
بلایت فوزاریومی سنبله بیماری مهمی در گندم است که معمولاً در شرایط مرطوب ، به ویژه حوالی گل دهی ، شدت می گیرد . این بیماری می تواند هم عملکرد محصول را کاهش دهد و هم خطر آلودگی دانه به مایکوتوکسین ها را ایجاد کند . استفاده از رقم مناسب ، مدیریت بقایا ، پایش زمان گل دهی ، اقدام هدفمند بر اساس توصیه کارشناسی و بررسی کیفیت دانه پس از برداشت ، اجزای اصلی مدیریت تلفیقی بیماری هستند .
